Tôi
nhận thấy giáo viên Công giáo được mời gọi để kết hợp với Thiên Chúa.
Ai có đời sống nội tâm đủ mạnh, đủ sâu, họ không chỉ là giáo viên tốt
nhưng còn là nhà giáo dục mẫu mực.
Những
ngày này hẳn là rộn ràng câu chuyện giáo viên và học sinh. 20 tháng 11
hằng năm, chúng ta mừng ngày nhà giáo, tri ân quý thầy cô. Đây thực sự
là truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam. Bài viết dưới đây tôi muốn
chia sẻ với giáo viên Công giáo một khía cạnh khác của nhà giáo vốn
liên quan đến ơn gọi huấn luyện và giáo dục học sinh.
Khi
học cấp ba, tôi không từng nghĩ mình sẽ trở thành giáo viên. Do đó, tôi
đã chọn một ngành khác để học nhằm tránh nghề giáo vốn mang tiếng là
“an phận thủ thường”. Theo tiếng gọi của Chúa, tôi bước vào đời tu và
được nhà dòng huấn luyện trở nên một tu sĩ, một người loan báo tin mừng.
Sau khi học chương trình căn bản xong, tôi chịu chức linh mục và được
nhà dòng gửi đến một trường học công giáo của nhà dòng để làm việc. Tôi
đang viết cho quý độc giả tại một ngôi trường vốn có nhiều điều thú vị
mà tôi sắp kể ra đây.
Giờ
đây tôi không thấy nghề giáo buồn chắn như nhiều người tưởng. Số là khi
đồng hành với các học sinh, mỗi người là một hoàn cảnh khác và câu
chuyện khác thu hút tôi. Cần nói ngay rằng dạy học không chỉ là lượng
kiến thức trao cho mọi học sinh. Trên hết, mỗi học sinh là một cuộc đời
mà giáo viên cần để ý. Do đó, tôi thấy các giáo viên ở đây thường để tâm
đến từng học sinh. Nhất là những khi các em có vấn đề về việc học, tâm
sinh lý hoặc khủng hoảng, giáo viên cần tinh tế nhận ra để giúp các em
vượt qua. Điều này đòi hỏi giáo viên đủ tình yêu và nhạy bén. Bên cạnh
đó, trong trường cũng có những người chuyên môn để kịp thời giúp đỡ các
học sinh.
Tôi
nhận thấy giáo viên Công giáo được mời gọi để kết hợp với Thiên Chúa.
Ai có đời sống nội tâm đủ mạnh, đủ sâu, họ không chỉ là giáo viên tốt
nhưng còn là nhà giáo dục mẫu mực. Gương mẫu là điều rất quan trọng
trong giáo dục. Rất tiếc nhiều giáo viên chỉ chú trọng đến kiến thức,
nhưng quên phần rất quan trọng của giáo dục, đó là giúp các em nên
người. Tiên học lễ hậu học văn luôn đúng trong nhà trường. Nếu đảo ngược
lại vế này, dường như việc học khó giúp học sinh thành nhân. Phải chăng
vì sự nhầm lẫn này mà nền giáo dục Việt Nam đang gặp khủng hoảng, vốn
được nhiều nhà giáo dục đã chỉ ra.[1] Nếu vậy, tôi hy vọng vào giáo viên Công giáo vẫn còn giữ được triết lý giáo dục này.
Tại
những trường tôn giáo nói chung, Công giáo nói riêng, bên cạnh việc dạy
học, nhà trường tạo ra một bầu không khí tôn giáo. Nghĩa là giáo dục về
đời sống tâm linh, tinh thần của các em thực sự được đề cao. Chẳng hạn
nhà trường tổ chức nhiều chương trình thiêng liêng để các em gặp gỡ
Thiên Chúa và với nhau. Thánh lễ thường được đề cao để học sinh thực
hành đời sống đạo như là nguồn sức mạnh giúp các em học hành. Chính
trong bầu không khí này, không chỉ các em, chính giáo viên (cả phụ huynh
nữa) cùng được mời gọi hướng về Đấng là nguồn tri thức đích thực của
con người[2]. “Vì chính ĐỨC CHÚA ban tặng khôn ngoan; tri thức và hiểu biết là nhờ Người mà có.” (Cn
2,6). Vì điều này mà tôi tin đằng sau thành công của các em luôn có
bóng dáng của Thiên Chúa. Bởi thế mà trong những thư gửi cho giáo viên
Công giáo trong những năm gần đây, Giáo hội đều cho thấy “những mối
lợi mang đến do việc học hỏi từ Thiên Chúa. Việc học hỏi này còn giúp
con người vươn đến những nhận thức có giá trị trổi vượt hơn nữa.”[3]
Trong
bối cảnh có quá nhiều thách đố mà nhà giáo hiện nay đang đối diện, tôi
chia sẻ ba chìa khóa mà nhà trường, nơi tôi đang làm việc, thường đề cao
chú trọng, với ước mong giáo viên Công giáo tìm ra phương cách để giúp
học sinh yêu mến tri thức như là cơ hội để các em gặp gỡ Thiên Chúa.
1. Kinh nghiệm
Trong
tri thức luận, kinh nghiệm đóng một vai trò quan trọng để người ta nhận
thức được vấn đề. Trong triết lý giáo dục này, thầy cô là người tạo cho
các em trải nghiệm nơi bài vở, trên thực tế. Những kiến thức được trao
cho các em như là những kinh nghiệm giúp các em thấm được vào trong khối
óc và con tim. Do đó, sách giáo khoa như là một trong những nguồn để
các em có được kinh nghiệm về kiến thức. Tuy nhiên, với thời đại
Internet hiện nay, sẽ có rất nhiều nguồn bổ ích khác để giúp các em có
kinh nghiệm về đối tượng học hỏi.
Thực vậy, với thời đại Công nghệ hiện nay, Giáo hội cũng nhìn thấy những cơ hội trong Giáo dục cần hướng tới: “Hiệp ước Giáo dục Toàn cầu”. Trong bài phát biểu này, Đức Thánh Cha Phanxicô nói rằng: “Nếu
chúng ta muốn có một thế giới huynh đệ hơn, chúng ta phải giáo dục các
thế hệ trẻ biết nhìn nhận, trân trọng và yêu thương từng người, dù người
đó gần hay xa về thể lý, dù người đó sinh ra hoặc sinh sống ở đâu”. Nguyên tắc cơ bản “Biết mình” luôn định hướng cho việc giáo dục. Nhưng chúng ta không được bỏ qua những nguyên tắc thiết yếu khác: “Biết anh chị em mình”, để giáo dục về việc đón tiếp người khác. “Biết thụ tạo”, để giáo dục về việc chăm sóc ngôi nhà chung, và “Biết Đấng Siêu Việt”, để giáo dục về mầu nhiệm vĩ đại của cuộc sống”[4].
Nếu hướng đến những điều này, giáo viên sẽ giúp được các em biến lượng
kiến thức thành tri thức cho cuộc đời!? Điều này dẫn chúng ta đến bước
thứ hai.
2. Phản tỉnh
Nếu
nhớ là quá trình chúng ta tiếp cận và lưu lại trong não, thì phản tỉnh
giúp việc lưu lại này trở nên tri thức. Quý thầy cô đều biết giáo dục
không nên dạy một chiều, nghĩa là giáo dục giúp các em phản tỉnh, nhận
xét các vấn đề. Chúng ta đều biết mỗi người là một nhân vị (person),
nghĩa là con người có hồn và xác, có lý trí, lương tâm, ý chí và tự do
(x. GLHTCG 1783-1788,1799-1800). Đồng thời con người cũng có trách nhiệm
trên quyết định của mình; và người ấy cũng có khả năng tự nhìn về chính
mình. Ngôn ngữ triết học và linh đạo cũng đề cao sự tự phản tỉnh, hoặc
phản tỉnh (reflection). Theo Hán Việt, phản nghĩa là trở lại, tỉnh là
xét, xem xét. Như thế phản tỉnh là nhớ lại, xét hỏi linh hồn mình
(chính mình), nghiền ngẫm thường xuyên. Hoặc theo từ điển tiếng Anh “a reflection man”
là người suy nghĩ sâu xa và thấu đáo về một vấn đề gì đó. Chính trong
hoàn cảnh này các em mới có thể phản biện, vốn được nhiều nhà giáo dục
chú ý trong nhiều năm gần đây. Chỉ phản biện tốt khi các em biết phản
tỉnh, suy nghĩ và đưa ra ý kiến của mình về một vấn đề nào đó. Từ phản
tỉnh này giúp các em tập đứng trên hai chân của mình. Khi các em tập
phản tỉnh, giáo viên như là người có kinh nghiệm, giúp các em tìm ra ánh
sáng của vấn đề. Từ việc phản tỉnh này, các em sẽ chuyển kiến thức đến
con tim, đến đôi tay mà chúng ta sẽ nói ở từ thứ ba.
3. Hành động
Học
luôn đi đôi với hành. Một khi các em thấy được sự thú vị của việc học,
nghĩa là có tác động trên đời sống của mình, các em sẽ có niềm vui để
tìm tòi học hỏi. Niềm vui này có thể các em nhận được từ chính quý thầy
cô, từ khung cảnh nhà trường, từ gia đình hoặc từ chính Thiên Chúa, (nếu
các em là người Công giáo). Điều này nghe có vẻ lạ tai với nhiều thầy
cô; tuy nhiên đây lại là điều quan trọng. Chẳng hạn kinh nghiệm của ông
Gióp trong cựu ước cho ta thấy rằng: “Bấy giờ Đức Chúa mở tai cho
phàm nhân, làm cho họ sợ hãi vì những lời cảnh cáo, để kéo họ xa những
việc đã làm giúp họ tránh được thói kiêu căng, giữ linh hồn khỏi sa vào
vực thẳm, cứu sinh mạng khỏi rơi xuống đường hầm.” (G 33,16-18). Lý
tưởng là các em công giáo có những hành xử xứng hợp với luật lệ của
Thiên Chúa. Đạo đức nhân bản của người đời thôi chưa đủ, nhưng làm sao
để giúp các em “liên lạc” được với Thiên Chúa. Chính lúc ấy Thiên Chúa
sẽ chỉ cho các em cách hành động đúng mực và hợp tình hợp lý.
Ba
chìa khóa trên đây thực ra là một tiến trình trong giáo dục vốn liên hệ
mật thiết với nhau. Trong giới hạn của bài viết, tôi không thể đi vào
ngóc ngách của từng chìa khóa. Nếu dùng được cả ba chìa khóa này, cánh
cửa giáo dục toàn diện sẽ được mở ra[5].
Nghĩa là giáo dục hướng đến việc phát triển con người toàn diện với thể
xác và linh hồn, tình cảm và lương tri, trí khôn và ý chí. (x. Gaudium et Spes số
3). Trên hết, tôi muốn chia sẻ với quý thầy cô Công giáo rằng chúng ta
đang có một nội lực, chỗ dựa rất lớn đó là Thiên Chúa. Cụ thể, đạo Công
giáo có thể giúp chúng ta rất nhiều trong sự nghiệp giáo dục.
Trong
khi nhiều người tôn vinh nghề giáo, ước gì giáo viên Công giáo biết
rằng chúng ta đang dạy các em vì điều gì? Ngoài những khát vọng mà ngành
giáo dục mời gọi, chúng ta còn có sứ mạng dạy cho các em biết sự thật (diakonia of truth)[6], học làm người và học để làm chứng cho Thiên Chúa[7].
Ít người để ý đến điểm quan trọng này. Trên thế giới, tôi thấy hầu hết
chương trình của những trường nổi tiếng đều chứa đựng những điều trên.
Nghĩa là họ dạy học không đơn thuần vì lượng kiến thức, nhưng còn vì rất
nhiều giá trị từ nhân bản cho đến tâm linh, thiêng liêng. Do đó, thật
tốt để chúng ta cử hành ngày lễ mừng Ngày nhà giáo như là cơ hội nhớ lại
sứ mạng mà Thiên Chúa mời chúng ta bước vào môi trường giáo dục. Nơi
đó, theo Đức giám mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm: “Bầu không khí này được
kiến tạo chủ yếu qua tương quan liên vị giữa giáo viên và học sinh cũng
như giữa các học sinh với nhau, qua sự tận tụy và chứng tá sống động
của các giảng viên đối với thiện ích của học viên.”[8] Nếu
được như thế, môi trường giáo dục thực sự không buồn chán hoặc khô
khan; nhưng là nơi để mỗi giáo viên là một nghệ nhân đồng hành với các
em trên từng bước đường đời.
Tôi
tiếp tục cầu nguyện cho quý thầy cô. Chúng ta cũng cầu nguyện cho nhau
để mỗi người nỗ lực một chút trong hành trình giáo dục này. Nơi đó luôn
có Thiên Chúa, Giáo hội và con người. Có cả tình yêu, khát vọng và lòng
tin tưởng vào một tương lai tươi sáng. Mong thay!
“Cầu
chúc toàn thể anh chị em được đầy tràn ân sủng của Chúa Giêsu Kitô, đầy
tình thương của Thiên Chúa, và ơn hiệp thông của Thánh Thần.” (2 Cr 13,13).
Giuse Phạm Đình Ngọc S.J.
Mừng ngày nhà giáo Việt Nam
Hungary, 16-11-2022
[5] Tuyên
Ngôn về Giáo Dục Kitô giáo của Công Đồng Vatican II và nhất là khi dẫn
lại câu tuyên bô thời danh trong Thư Giacôbê: “Là Mẹ và là Thầy, Giáo
Hội Công Giáo có bổn phận thông truyền cho mọi người, nhất là các Kitô
hữu, một nền giáo dục toàn vẹn. Mục tiêu hàng đầu của giáo dục Kitô giáo
là đức tin. Giáo dục đức tin không chỉ là truyền lại cho tín hữu những
định tín, nhưng còn giúp cho tín hữu sống đức tin ấy trong cuộc sống cụ
thể, vì ‘đức tin không có việc làm là đức tin chết’ (Gc 2,17). Các tín
hữu, nhờ được huấn luyện, sẽ trở thành men, muối và ánh sáng cho trần
gian.” (Thư Chung 2007 của HĐGM Việt Nam về Giáo dục Kitô Giáo, số 32
cũng đề cập đến điều này.)
